Қазақстандық оқушылардың мансаптық таңдауын қалыптастыратын негізгі факторлар

Аңдатпа

Мақалада Қазақстан Республикасындағы жоғары сынып оқушыларының кәсіптік траекторияны таңдауын айқындайтын көпфакторлы жүйеге жан-жақты талдау ұсынылады. Жаһандық экономикалық тұрақсыздық, еңбек нарығының өзгеруі және отандық білім беру жүйесінің реформалануы жағдайында жастардың кәсіби бағдарлану үдерісі – сапалы адами капиталды қалыптастыру үшін айрықша маңызға ие. Зерттеу мансаптық дамудың теорияларын біріктіруге негізделген, оның ішінде Фрэнк Парсонстың «дұрыс пайым» тұжырымдамасы мен Итамар Гатидің шешім қабылдаудың заманауи модельдері Қазақстанның әлеуметтік мәдени контексіне бейімделе қарастырылған. Жұмыстың эмпирикалық негізін сауалнама деректері құрайды. Зерттеуде ішкі ынталандырушы факторлардың, қызығушылық пен өзіндік тиімділіктің, сыртқы талап, ата-ананың ықпалы, мемлекеттік білім беру гранты жүйесімен және әлеуметтік-экономикалық мәртебемен өзара әрекеттесуінің күрделі динамикасы егжей-тегжейлі талданады. Гранттық шектеулер тенденциясына, қалалық және ауылдық мектеп арасындағы теңсіздікке, сондай-ақ академиялық тұрғыдан табысты жастар арасында күшейіп келе жатқан көші-қон ниетіне, яғни зияткерлік әлеуеттің сыртқа кетуіне ерекше назар аударылады. Зерттеу нәтижесі оқушылардың жария түрде айтылатын дербестігі мен олардың таңдауының институционалдық және отбасылық факторларға нақты тәуелділігі арасындағы терең қайшылықтарды айқындайды, бұл мемлекеттік деңгейде кәсіби бағдар беру жұмысының тәсілдерін қайта қарауды талап етеді.